Nếu như kinh đô Thăng Long có Thăng Long tứ trấn là khái niệm để chỉ về bốn ngôi đền thiêng trấn giữ các hướng Đông Tây Nam Bắc của thành Thăng Long đó là:
*Trấn Đông: đền Bạch Mã được xây dựng từ thế kỷ 11 thờ thần Long Đỗ - thành hoàng Hà Nội.
*Trấn Tây: đền Voi Phục được xây dựng từ thế kỷ 11 thờ Linh Lang - một hoàng tử thời nhà Lý.
*Trấn Nam: đền Kim Liên, được xây dựng thừ thế kỷ 17 thờ Cao Sơn Đại Vương.
*Trấn Bắc: đền Quán Thánh được xây dựng từ thế kỷ 9 thờ Huyền Thiên Trấn Vũ
Thì kinh đô Hoa Lư cũng có không gian văn hóa Hoa Lư tứ trấn với 4 ngôi đền thiêng thờ các vị thần, thánh trấn giữ các hướng vào kinh thành, các đền này đều nằm cách trung tâm Hoa Lư khoảng 5 km, đó là:
*Trấn Đông: động Thiên Tôn, thờ thần Thiên Tôn, là vị thiên thần trấn hướng Đông mặt trời mọc
*Trấn Tây: đền Cao Sơn, thờ vị sơn thần trấn ngự trên đỉnh núi cao phía tây kinh đô
*Trấn Nam: đền Quý Minh, thờ vị thổ thần trấn ngự phía nam kinh đô
*Trấn Bắc: đền Thánh Nguyễn, thờ vị quốc sư nổi tiếng được nhân dân phong thánh.

Vậy Hoa Lư tứ trấn có gì khác với Thăng Long tứ trấn?

Kinh đô Hoa Lư xưa có 3 vòng thành: thành ngoài, thành trong và thành nam với diện tích mỗi thành khoảng 1,4km2. Riêng thành nam (còn gọi là Tràng An) có thêm phần núi non hiểm hóc bao bọc. Đinh Tiên Hoàng đế là người sùng đạo phật , Vua cho xây dựng ở trong kinh đô Hoa Lư rất nhiều chùa tháp. Bên cạnh đó ở Hoa Lư cũng xuất hiện rất nhiều các ngôi đền để thờ các vị thần, thánh theo tín ngưỡng dân gian.

Các vị thần trấn giữ ba hướng cửa vào thành ngoài, thành trong và thành nam được Vua Đinh Tiên Hoàng cho xây dựng đền thờ gồm động Thiên Tôn thờ thần Thiên Tôn, là vị thiên thần trấn đông hướng mặt trời mọc. Xưa nơi đây là tiền đồn để trình báo khi vào kinh đô Hoa Lư từ phía Đông. Trước lúc đem quân đi dẹp loạn 12 sứ quân, Vua đã sửa lễ vật vào cầu đảo trong động để mong được thần giúp đỡ. Về sau nơi đây nhà vua cho xây cất nhà Tiền Tế và Kính Thiên Đài là nơi tiếp đón các sứ thần nước ngoài trước khi nhà vua cho vào bệ kiến. Ngày nay ở quanh khu vực đền Thiên Tôn vẫn còn 7 ngôi đền khác thờ thần Thiên Tôn, vị thần có nguồn gốc phát tích ở Hoa Lư.

Đền thờ thần Quý Minh, là vị thổ thần trấn cửa Nam có rất nhiều đền nằm rải rác ở vùng sông núi Tràng An. Ngôi đền chính hiện ở xã Ninh Nhất, thành phố Ninh Bình. Theo truyền thuyết, thần Quý Minh là người đánh dẹp các thế lực ở vùng thấp, có thể giúp thần Cao Sơn khi các thế lực bỏ chay qua đây. Ở gần ngôi đền này còn đền Trần ở khu sinh thái Tràng An cũng thờ thần Quý Minh. Từ đầu thời Trần đền được đổi tên thành đền Trần, là ngôi đền do vua Đinh Tiên Hoàng xây dựng cùng thời với đền Hùng, sau này được vua Trần Thái Tông cải tạo bề thế hơn, là nơi thờ thần Quý Minh, vị thần trấn cửa ải phía nam Hoa Lư từ thời Hùng Vương thứ 18. Đền còn có tên là đền Nội Lâm (cùng với Vũ Lâm, Văn Lâm hợp thành Tam Lâm dưới triều Trần).

Theo truyền thuyết, thần Cao Sơn là một vị thần ở Phụng Hóa (Ninh Bình) có công phù trợ quân Lê Tương Dực diệt được Uy Mục, sau cũng được dân làng Kim Liên rước về thờ ở trấn phía Nam kinh thành, một trong Thăng Long tứ trấn. Cao Sơn đại vương khi vâng mệnh vua anh đi tuần từ vùng Nam Lĩnh đến vùng Thiên Dưỡng, đã tìm ra một loài cây thân có bột dùng làm bánh thay bột gạo, lấy tên mình đặt tên cho cây là Quang lang (dân địa phương vẫn gọi là cây quang lang hay cây búng báng). Thần đã dạy bảo và giúp đỡ người dân làm ăn sinh sống đồng thời bảo vệ khỏi các thế lực phá hoại vì vậy đã được Vua Đinh cho phép dân lập đền thờ để bảo vệ kinh đô từ hướng tây trên núi Đính. Ngoài ngôi đền này ở vùng núi Tam Điệp Ninh Bình còn khoảng 25 ngôi đền khác thờ thần Cao Sơn. Vị thần trấn ngự ở đỉnh núi cao phía tây Hoa Lư

Trấn bắc Hoa Lư là ngôi đền thờ thánh Nguyễn, một người con của đất Hoa Lư được nhân dân phong thánh. Lý Quốc Sư là tên gọi chức danh pháp lý cao nhất của thiền sư, pháp sư Nguyễn Minh Không. Tên gọi này để chỉ ông là một cao tăng có chức vị đứng đầu của triều đại nhà Lý trong lịch sử Việt Nam. Cũng bởi có nhiều công lao trong việc chữa bệnh cho vua và nhân dân mà ông cùng với Trần Hưng Đạo sau này là những nhân vật lịch sử có thật được người Việt tôn sùng là đức thánh Nguyễn, đức thánh Trần. Trong dân gian, Nguyễn Minh Không còn được coi là một vị thánh trong tứ bất tử ở Việt Nam và ông tổ nghề đúc đồng. Lý Quốc Sư Nguyễn Minh Không tên thật là Nguyễn Chí Thành sinh tại xã Đàm Xá, phủ Tràng An, Ninh Bình. Là một thiền sư giỏi về Phật pháp, giỏi cả pháp thuật, có công chữa bệnh cho vua Lý, là ông tổ của nghề đúc đồng... Nguyễn Minh Không được tôn là đức Thánh Nguyễn bên cạnh chức danh Quốc sư triều Lý. Dân gian có câu:

Đại Hữu sinh Vương
Điềm Dương sinh Thánh

Trong hai câu ca trên thì vương ở đây chỉ vua Đinh Tiên Hoàng, Thánh chỉ Nguyễn Minh Không. Hai ông được sinh ra ở hai làng liền kề nhau thuộc huyện Gia Viễn. Đền Thánh Nguyễn là một công trình kiến trúc nghệ thuật có giá trị lớn.

Điểm giống nhau giữa Hoa Lư tứ trấn và Thăng Long tứ trấn chính là ở các đối tượng được thờ ở những ngôi đền thiêng này. Cả 2 nơi đều thờ 3 thần + 1 thánh. Thần là tượng trưng cho sức mạnh thiên nhiên, thánh là nhân vật lịch sử có thật với công lao phi thường được nhân dân phong thánh. Cả 2 nơi đều thờ thần Cao Sơn có nguồn gốc phát tích ở Phụng Hóa (Nho Quan – Ninh Bình). Thần Thiên Tôn và Thần Trấn Vũ là những thiên thần, thần Bạch Mã và thần Quý Minh là những vị thổ thần.