Rắn là loài sinh vật có mặt trên địa cầu vài chục triệu năm, trước cả loài người xuất hiện. Từ cổ xưa, rắn được xem như biểu tượng linh thiêng. Theo thần thoại Phật giáo, mỗi khi Đức Phật ra khỏi hang trong tư thế “Tham thiền nhập định” thì lập tức có bầy rắn hổ mang tụ tập quanh, chúng phồng mang chụm đầu che nắng cho Người. Cơ Đốc giáo lại coi rắn là hiện thân của quỷ Sa Tăng đã quyến rũ bà EVA ăn quả táo cấm khiến con cháu về sau mắc tội... Rắn có mặt mọi nơi, trong quá trình đấu tranh sinh tồn, cuộc sống của con người có nhiều gắn bó mật thiết với rắn.

 Trên thế giới có khoảng hơn 2.500 loài rắn, trong đó có khoảng 13% là loài rắn độc. Ở Việt Nam có khoảng 150 loài, trong đó 13 loài rắn biển, hầu như loài nào cũng rất độc và có khoảng 34 loài rắn độc sống trên cạn, trong đó có 05 rất nguy hiểm nổi tiếng có thể cắn chết người. Rắn thuộc lớp bò sát, có mặt khắp nơi, có loài sống trên mặt đất, có loài thì sống trên cây, có loài  sống trong hang, lại có loài bơi lội tung tăng dưới nước, trong các khe đá, bụi cây, mái nhà tranh, thậm chí nơi sa mạc khô cằn quanh năm không có một giọt mưa rắn vẫn sống được, dưới biển sâu vẫn có sự hiện diện của rắn... 

Vì rắn “dị hình, dị tướng” nên dưới cái nhìn và trí tưởng tượng của con người, rắn là con vật bí ẩn gắn với nhiều câu chuyện li kì như rắn trả thù, rắn canh giữ kho báu, rắn chín đuôi, rắn hai đầu, rắn thần... 

Rắn có loại hiền, có loại có nọc độc. Rắn hiền như rắn nước, rắn lửa, rắn rồng … Rắn độc như rắn hổ mây, rắn hổ đất, rắn hổ mang bành, rắn lục, rắn cặp nong, rắn mái gầm... Có câu “Mái gầm tại chỗ, rắn hổ về nhà” với ngụ ý bị hai loài rắn độc này cắn không sớm thì muộn cũng tiêu đời.

Rắn có giá trị nhiều mặt về ẩm thực, y học, kinh tế và cả những ý nghĩa văn hóa dân gian. Rắn cũng mang lại cho loài người những thứ bổ ích nhất định: khoảng 2.000 loài rắn chuyên ăn chuột và côn trùng nên rắn giúp ích nhiều cho nông nghiệp. Cả Đông Y và Tây Y đều sử dụng nhiều chế phẩm từ nọc độc, xương, da, thịt rắn để làm thuốc chữa bệnh. Tây Y lấy con rắn làm biểu tượng cho ngành y để nói lên sự thận trọng, tính khôn khéo của thầy thuốc cũng như thế cân bằng về tâm thần và thể xác khi chữa trị cho bệnh nhân.

Về văn hóa - con rắn là mô típ trang trí quan trọng trong nghệ thuật điêu khắc Phật giáo. Phật thoại đã mô tả cuộc đời của Đức Phật từ khi ngài mới đản sinh cho đến khi nhập cõi Niết Bàn đều có liên quan ít nhiều đến rắn Naga. Khi hoàng hậu Maya hạ sinh ngài tại vườn Lâm Tì Ni, Thái tử Tất Đạt Đa được một vua rắn Naga chín đầu phun nước tắm. Khi ngài thành Phật, rắn đã tự ý quấn thân nhiều vòng làm thành một cái bệ cao, chịu cho Đức Phật an tọa lên trên, mà tham thiền nhập định, đồng thời tỏ ra quy thuận hoàn toàn đối với thần lực vô lường của Ngài.

Hiện nay, ở các ngôi chùa cổ thường có hình ảnh rắn Naga ngự ở mái  hoặc được chạm khắc trên cửa, trên một số công trình, vật dụng với ý nghĩa để xua đuổi tà ma và bảo vệ đạo Phật.

Trong các kinh sách Thiên Chúa có nói nhiều đến con rắn. Rắn được Thánh Kinh xếp vào loài “khôn”, “xảo quyệt” hơn các loài vật khác. Chắc chắn Chúa không muốn chúng ta trở thành xảo quyệt như rắn, nhưng Ngài muốn chúng ta “khôn ngoan” như rắn. Vì vậy có lúc con rắn hiện ra như là con vật tốt. Chúa dùng hình ảnh con rắn để tự ví về mình: "Xưa Mai Sen treo con rắn trên rừng thế nào, con người cũng sẽ bị treo lên như vậy, hầu cho mọi kẻ tin kính Ngài khỏi hư đi nhưng đuợc sống muôn đời". Và Ngài khuyên dạy chúng ta: "Hãy khôn ngoan như con rắn!".

Rắn là con vật được xếp thứ 6 trong 12 con giáp. Rắn có vẻ suy ngẫm bí ẩn và ghét bị quấy rầy. Người cầm tinh con rắn thường gây ấn tượng, bí ẩn, khôn ngoan, hấp dẫn, lãng mạn… khiến người khác thấy lúng túng và bị quyến rũ.

Viết về rắn, văn chương tự cổ chí kim cũng có rất nhiều. Lê Quý Đôn nhà bác học Việt Nam thế kỷ 18 làm bài thơ tạ lỗi với cha mà trong đó có tên rất nhiều loài rắn. Nhà văn Nguyễn Dậu đưa mật rắn vào truyện ngắn nổi tiếng của mình. Người Việt Nam có truyền thống  “lá lành đùm lá rách” thương yêu giúp đỡ lẫn nhau những khi hoạn nạn, thiên tai dịch họa, như câu ca dao:

“Đôi ta như rắn liu điu

Nước chảy mặc nước ta dìu lấy nhau”

Quan niệm về rắn ở các nước phương Đông

Rắn không chỉ là loài động vật sống trên khắp thế giới, nó còn là biểu tượng cho nước, lửa, linh hồn, nhục dục, quyết đoán, đa nghi.

Với các nước phương Đông, trong một số nền văn hóa, hình tượng rắn có vị trí quan trọng trong thế giới biểu tượng. Rắn thường thể hiện hình ảnh khác nhau như thần hiền, thần ác, điều tốt, điều xấu, sự hủy diệt, tái sinh, tình yêu.

Hình ảnh rắn trên bậc thang ở một đền thờ của Thái Lan. Ảnh: dipity.com.

Theo giáo sư Ngô Đức Thịnh, giám đốc Trung tâm nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tín ngưỡng, rắn là con vật đa diện, tùy theo quan niệm từng dân tộc và tôn giáo mà nó là loài biểu tượng cho cái ác hay cái thiện. Trong văn hóa Việt, rắn không chỉ là loài động vật bình thường mà còn trở thành một biểu tượng tâm linh.

Từ xa xưa, người Việt có câu chuyện truyền thuyết về loài rắn như câu chuyện Thạch Sanh, Lý Thông; một huyền thoại khác là rắn báo oán mà Nguyễn Trãi bị tru di tam tộc. Trong hầu hết các câu chuyện ở Việt Nam, rắn thường gắn với cái ác.

Vì thế, người Việt quan niệm rắn là loài đáng sợ nên không nhiều người thích chúng, vì nọc độc của một óố loài rắn có thể giết người ngay tức khắc. Tục ngữ Việt còn có câu nói lên tính xấu của con người với hình ảnh con rắn như "Khẩu phật tâm xà", "Đánh rắn là phải đánh dập đầu", "Cõng rắn cắn gà nhà", vì thế những người tính cách không tốt, thường được ví như người ác, gian manh hay thích nhục dục.

Trong văn hoá dân gian Việt Nam, rắn không được xem là biểu tượng gắn với tôn giáo, trừ trường hợp Phật giáo của người Khmer sống ở Nam Bộ. Tục thờ rắn là một tín ngưỡng nguyên thuỷ của người Việt cổ với hai ý nghĩa chính là tục thờ thủy thần. Tục thờ này mang ý niệm về sông nước của cư dân làm nông nghiệp. Các đền thờ rắn xuất hiện dọc theo các con sông Hồng, sông Cầu, sông Đuống.

Vị thần rắn trong Ấn Độ giáo có tên gọi là Naga. Rắn được xem như biểu tượng của sự bất tử, được kính trọng như con vật linh thiêng. Người Ấn còn dành riêng cho rắn ngày tết vào tháng 8 hàng năm. Hình ảnh thường thấy ở các đền đài Ấn Độ là vị thần cầm rắn trên tay hay để rắn quấn quanh mình.

Truyền thuyết Ai Cập thường xem rắn như là một vị thần linh tối cao, vị thần hộ mạng cho các nhà vua, do đó trên các vương miện của các vua pharaoh Ai Cập đều có chạm trổ hình rắn Naja bằng vàng hay đá qúy.

Ở Hy Lạp, y học dùng biểu tượng con rắn quấn quanh cây gậy tượng trưng cho sự khôn ngoan, khả năng chữa trị bệnh tật. Theo thần thoại cổ Hy Lạp, vị thần Esculape, con trai của thần Apollo được xem là ông tổ ngành y dược, trên đường đi thăm bạn gặp một con rắn, ông đưa cây gậy ra, con rắn bám lấy và bò lên quấn quanh cây gậy của ông. Thấy vậy, thần Esculape lấy cây gậy đập xuống đất để giết chết con rắn. Nhưng, một con rắn khác bò tới, miệng ngậm thảo dược để cứu con rắn kia. Cũng từ đây, ông tìm kiếm các loại cây cỏ trên núi để chữa bệnh cứu sống con người. Vì vậy, để khắc họa vị thần Esculape, người ta thường để thần cầm một chiếc gậy làm bằng gỗ cây nguyệt quế và một con rắn quấn chung quanh.

Với người Thái Lan, rắn là hồn của âm vật, là thần mẹ. Trong văn hóa tâm linh, rắn là vật linh thiêng, mang lại may mắn cho con người. Vì thế ở đền thờ Thái Lan có rất nhiều đền thờ rắn.

Thờ rắn còn phổ biến trong tín ngưỡng ở Campuchia. Người Khmer vốn có tín ngưỡng thờ rắn Naga chín đầu. Rắn chín đầu là biểu tượng cho thần đất và thần nước. Sau này, do ảnh hưởng của đạo Bà la môn, rắn còn mang biểu tượng nguồn gốc các vị vua lập quốc. Vì thế, các vị vua Khmer thường cho xây dựng các cung điện và đền thờ lớn bằng đá, mà rắn Naga được xem là vị thần canh giữ, chúng xuất hiện trên cầu thang, các lối đi, trên ngưỡng cửa hoặc trên các mái tháp để xua đuổi tà ma.

Trong kiến trúc nhiều ngôi đền cổ của người Khmer, hình ảnh cầu vồng và rắn Naga tượng trưng cho cầu nối giữa trần gian và cõi Niết bàn.

Ở Trung Quốc, tín ngưỡng thờ rắn được biết đến từ khá lâu, qua hình tượng thần Phục Hy đầu người đuôi rắn, thần Nữ Oa đầu người mình rắn. Rắn Naga là biểu tượng của linh vật bảo vệ tôn giáo, cội nguồn của sự sống và cái chết.

                   Những điều thú vị về rắn

Ngửi bằng lưỡi, sở hữu răng nhưng không nhai, khả năng bay trong không khí là những điều thú vị về con giáp thứ sáu.

Khoảng 3.000 loài rắn đang tồn tại trên hành tinh, trong đó khoảng 450 loài có độc. 250 loài rắn có nọc độc đủ mạnh để có thể giết người.

Khứu giác là giác quan nhạy nhất của rắn. Chúng ngửi bằng lưỡi. Nhờ chiếc lưỡi có hình dạng giống cái nĩa, rắn có thể xác định hướng của mùi. Tuy không có khả năng nghe nhưng rắn có thể cảm nhận rung động âm thanh. Thị lực của rắn rất kém.

Phần lớn rắn có răng, với hai hàng ở hàm trên và hai hàng ở hàm dưới. Nhưng rắn không nhai vì các răng đều quặp vào trong. Chỉ những loài rắn độc mới có răng nanh.

Xương hàm dưới của rắn rất linh hoạt. Hai hàm của đa số loài rắn nối thẳng vào sọ, cho phép chúng tăng kích cỡ miệng để nuốt những con mồi to hơn đường kính thân của chúng. Một con rắn có thể nuốt con mồi có chiều rộng gấp 4 lần chiều rộng đầu của nó.

Nhiều loài rắn sinh sản bằng cách đẻ trứng. Vài loài giữ trứng đã được thụ tinh trong cơ thể tới khi chúng nở thành con rồi đẻ. Gần đây các nhà khoa học đã phát hiện một số loài rắn sinh con.Một số loài rắn có khả năng phóng hoặc bay tới hơn 13 m trong không khí. Trong quá trình phóng/bay, thân của rắn uốn thành hình chữ S. Phần lớn rắn bay thuộc chiChrysopelea.

Rắn biển cái chỉ cần giao hợp một lần rồi tích lũy lượng tinh trùng đủ lớn để dùng dần trong 10 năm sau đó.

Nọc độc của rắn được tạo nên bởi nhiều enzyme và protein. Nó có thể là độc tố thần kinh hoặc độc tố máu. Khi lọt vào cơ thể động vật, chất độc của rắn lan truyền nhanh chóng và phá hủy hệ thần kinh hoặc hệ tuần hoàn. Rắn hổ mang chúa có thể giết chết voi bằng một nhát cắn.

Phần lớn rắn phóng chất độc khi cắn. Song một số loài, như rắn hổ mang bành, có thể phóng nọc độc tới vị trí cách chúng 1,5 tới hơn 2 m. Chất độc mà rắn phóng ra không gây tổn thương da, song có thể trở nên nguy hiểm với mắt và những vết thương hở.

                                                                      (Sưu tầm)